Hangtrauma

Hangtrauma (harness suspension trauma; ook: Hängetrauma, orthostatische intolerantie) is een levensbedreigende bloedsomloop-stoornis die ontstaat als iemand bewegingloos rechtop in de gordel hangt. Bloed pooled in de benen, het hart krijgt te weinig terug en de hersenen raken onderbevoorraad — bewusteloosheid en hartritmestoornissen kunnen binnen tientallen minuten optreden. Bewegingloosheid is de bepalende factor: wie de benen kan blijven bewegen of ontlasten, loopt nauwelijks risico.

Snel

• Risico ontstaat zodra iemand bewegingloos rechtop in de gordel hangt — na een val, na bewustzijnsverlies, of bij een geblokkeerde abseil
• Mechanisme: beenlussen knellen de aderen af → bloed zakt in de benen → te weinig terugstroom naar hart en hersenen
• Bepalende factor = bewegingloosheid, niet de gordel zelf. Bewegen of de benen ontlasten houdt de spierpomp aan de gang
• Tijdsdruk: waarschuwingssignalen kunnen binnen ~10 min optreden; behandel elk inert hangen als acuut levensbedreigend — redden binnen tientallen minuten
• Preventie zelf: benen bewegen / fietsbeweging, of een prusiklus als voetlus om op te staan en de beenlussen te ontlasten
• Preventie als redder: snel aflaten of Ontlasten van het zekerapparaat → de klimmer op de grond of op een standplaats krijgen
• Nazorg: plat neerleggen (horizontaal) en behandelen als gewone flauwte; bij elk inert hangen >5 min altijd medische controle
• Het oude advies “zittend/hurkend houden, niet plat leggen” is achterhaald — niet meer toepassen

Wanneer dit speelt

Hangtrauma is geen alledaags risico bij sportklimmen — een gewone val waarna je meteen weer kunt staan of aan de rots kunt grijpen is ongevaarlijk. Het wordt relevant zodra iemand inert in de gordel blijft hangen en niet meer meebeweegt:

• Een voorklimmer valt in een overhang of leegte en hangt vrij, te uitgeput of geschokt om te bewegen.
• Een klimmer raakt bewusteloos of gewond door steenslag of een slingerval tegen de rots.
• Een abseiler loopt vast — touw te kort, knoop in het apparaat, haar of kleding ingeklemd — en hangt bewegingloos.
• Een naklimmer hangt op een blank stuk en kan zich niet afzetten.

In al deze gevallen tikt de klok. De redding (aflaten, ontlasten, opklimmen naar de klimmer) is óók de behandeling van het hangtrauma: hoe sneller de last van de benen, hoe beter.

Mechanisme

Waarom bewegingloos hangen gevaarlijk is.

Rechtop hangen in een zitgordel zet de beenlussen onder het volle lichaamsgewicht. Die lussen knijpen op de grote aderen in de bovenbenen en de liezen. Bloed dat via de benen terug naar het hart moet, wordt tegengehouden en zakt onder invloed van de zwaartekracht steeds verder in de benen. Het hart krijgt te weinig terug, de bloeddruk valt, en hersenen, hart en longen raken onderbevoorraad met zuurstof. Recent onderzoek wijst er bovendien op dat een neurocardiogene reflex (een plotse daling van hartslag en bloeddruk, zoals bij een gewone flauwte) een rol speelt.

Normaal voorkomt de spierpomp dit: elke keer dat de beenspieren samentrekken, knijpen ze het bloed omhoog. Sta je op je benen of beweeg je ze, dan blijft die pomp werken. Hang je bewegingloos, dan valt de pomp stil — daarom is bewegingloosheid de bepalende factor, niet de gordel op zich.

Herkenning

Bij jezelf of een hangende partner — let op deze signalen, in oplopende ernst:

• Duizeligheid, licht gevoel in het hoofd, “sterretjes”.
• Bleek, klam, zweten; misselijkheid.
• Onrust, kortademigheid, een opkomend paniekgevoel.
• Wazig zien, tintelende of doof aanvoelende benen.
• Trage of onregelmatige hartslag; uiteindelijk bewustzijnsverlies.

Een hangende klimmer die niet meer reageert is een acute noodsituatie

Zodra iemand inert hangt en niet meer beweegt of antwoordt, behandel je dit als levensbedreigend. Wacht niet af of het “vanzelf goed komt”: de last moet zo snel mogelijk van de benen af. Bel hulp (112, vraag om bergredding) en begin tegelijk met redden.

Preventie — als hangende klimmer

1. Blijf bewegen zolang je hangt. Maak fietsbewegingen met je benen, duw je tegen de rots af, span en ontspan de beenspieren. Dit houdt de spierpomp aan de gang — de belangrijkste maatregel.

2. Maak een voetlus om op te staan en de beenlussen te ontlasten. prusiklus of bandlus om het belaste touw, met een lus voor je voet, laat je opstaan en je gewicht van de gordel halen — net als bij Prusikken. Sta beurtelings op en ontspan; dat ontlast de aderen in de liezen en herstelt de terugstroom. Twee lussen (één voor de gordel/borst, één voor de voet) werkt het stabielst. Daarom hoort het opzetten van klemknopen tot de basis-zelfredding die je vooraf oefent.

   Een

3. Grijp de rots of een quickdraw als je in de buurt hangt — alles wat je gewicht (deels) van de beenlussen haalt, helpt.

4. Geef je situatie door aan je zekeraar/partner zolang je nog helder bent: “Ik hang vrij, kom me snel halen.” Hoe eerder de redding start, hoe minder kritiek de tijd wordt.

Preventie — als redder

De snelste oplossing is bijna altijd de beste: krijg de hangende klimmer van zijn benen af.

1. Kan de klimmer naar de grond? Laat hem af (Aflaten van de klimmer) — verreweg het snelst en simpelst bij single-pitch.

2. Hangt de klimmer hoog en kun je hem niet bereiken vanaf de grond? Uit het zekersysteem komen / Ontlasten van het zekerapparaat) en zet vervolgens een evacuatie op: Prusikken naar de klimmer toe, Abseilen op tegengewicht of Tandem abseilen om hem mee naar beneden te nemen. Bij multi-pitch is dit de standaardroute. Elke seconde dat de klimmer inert hangt telt — werk vlot maar gecontroleerd.

   Kom uit het zekersysteem (

3. Geen snelle redding mogelijk? Bel direct het noodnummer (112) voor bergredding/helikopter en houd ondertussen contact met de klimmer — moedig hem aan zijn benen te blijven bewegen en een voetlus te maken.

Nazorg na redding

Leg het slachtoffer plat neer — het oude "niet plat leggen" advies is achterhaald

Tot voor kort luidde het advies een hangtrauma-slachtoffer niet plat te leggen maar zittend/hurkend te houden, uit angst voor een “reflow-” of “rescue death”-effect (plots terugstromend bloed dat het hart zou overbelasten). Dat advies stamde uit een conferentie van 1972 en is door later onderzoek (HSE 2009; Mortimer 2011; bevestigd in klimspecifieke expertaanbevelingen) verworpen: er is geen bewijs dat horizontaal neerleggen de sterftekans verhoogt, terwijl doorgaande onderbloeding van hart en hersenen wél dodelijk is.

1. Leg het slachtoffer plat (horizontaal) neer en behandel als een gewone flauwte/syncope. Bij bewustzijn herstelt de bloeddruk meestal binnen enkele minuten liggend.

2. Bewusteloos en geen normale ademhaling? Start reanimatie. Bewusteloos mét ademhaling → stabiele zijligging.

3. Houd rekening met late complicaties — altijd medische controle. Iedereen die langer dan ~5 minuten inert in de gordel hing, hoort medisch onderzocht te worden, ook als hij zich weer goed voelt. Geef dit door aan de hulpdiensten.

   Na langer (meer dan een paar minuten) bewegingloos hangen kunnen uren tot dagen later complicaties optreden door beschadigd spierweefsel en afvalstoffen die terug in de bloedsomloop komen (rhabdomyolyse, nierschade). Acuut nierfalen is een gedocumenteerde doodsoorzaak ná de redding.

4. Houd het slachtoffer warm en monitor ademhaling en bewustzijn tot de hulpdiensten er zijn.

Veelgemaakte fouten

• Inert hangen afwachten. “Het komt wel goed” is geen plan — de spierpomp staat stil en de tijd werkt tegen je. Start direct met redden.
• Eerst materiaal/systeem perfectioneren in plaats van de klimmer snel ontlasten. De snelste route die de last van de benen haalt, wint. Bij single-pitch: gewoon aflaten.
• Vergeten dat bewegen de kern is. Een hangende klimmer die zijn benen kan bewegen of op een voetlus kan staan, koopt veel tijd. Communiceer dat actief.
• Slachtoffer ná redding zittend/hurkend houden. Achterhaald en risicovol — leg plat neer en behandel als syncope.
• Geen medische nacontrole na langer hangen. Late nierschade kan dagen later fataal zijn. Altijd laten nakijken bij inert hangen >5 min.
• Aannemen dat een gewone sportval gevaarlijk is. Hangtrauma vereist langdurig bewegingloos hangen. Een normale val waarna je meteen meebeweegt is geen hangtrauma-situatie — paniek zaaien helpt niet.

Zie ook

• Aflaten van de klimmer (Lowering — snelste oplossing bij single-pitch)
• Ontlasten van het zekerapparaat (Belay escape — eerste stap bij hoog hangende klimmer)
• Uit het zekersysteem komen (Belay escape — basis)
• Prusikken (Ascending the rope — voetlus om te ontlasten)
• Prusikknoop (Prusik — klemknoop voor een voetlus)
• Abseilen op tegengewicht (Counterweight rappel — evacuatie van een inert slachtoffer)
• Tandem abseilen (Tandem rappel — gewonde meenemen)
• Klimgordel (Harness — beenlussen en pasvorm)
• Reddingstechnieken overzicht (Self-rescue overview)

Bronnen

Tekst

• NKBV — Blessures en preventie (kenniscentrum) — Nederlandse koepel, blessure- en risicopreventie
• CanyonZone — Wat is het harness suspension trauma en hoe voorkom je het? — NL-terminologie (hangtrauma / orthostatische intolerantie), mechanisme, preventie via bewegen
• Zeitschrift für Sportmedizin — Das Hängetrauma im Klettersport: Expertenempfehlungen — klimspecifieke, peer-reviewed aanbevelingen; benen bewegen tegen weerstand; horizontaal leggen niet langer gecontra-indiceerd; gordel mag afgenomen worden
• DAV — Sicherheitsforschung — Duitse Alpenvereniging, veiligheidsonderzoek bergsport
• Erste Hilfe im Gelände — Hängetrauma (Wikibooks) — DE eerstehulp-overzicht; benen bewegen, prusiklussen, lagering
• HSE — Harness suspension: review and evaluation of existing information (RR451) — officiële UK-review; redding binnen ~10 min; >5 min suspensie → medische controle; horizontaal leggen na redding
• REAL First Aid — Suspension Trauma — tijdframes, voetlussen om de spierpomp (MSNA) te behouden, supine herstel
• eLCOSH — Evidence Based Review of Current Guidance on First Aid Measures for Suspension Trauma — evidence-review die het “niet plat leggen”-advies verwerpt
• Impact of Hanging Motionless in Harness … in Mountain Climbers (PMC) — peer-reviewed studie naar bewegingloos hangen bij klimmers