Schweizer flaschenzug

De Schweizer flaschenzug (Duits “Zwitserse takel”; Engels Z-pulley; NL “Z-takel” of “ophaalsysteem”) is een 3:1 hijssysteem om een hangende klimmer omhoog te trekken met een derde van zijn gewicht. Touw loopt in een Z via twee prusiks en het centraal punt — één progress-capture-prusik bij het anker, één geleidings-prusik op de belaste streng. Standaard zelfredding voor: gewonde klimmer die niet zelf kan klimmen, naklimmer die over rand of dak niet zelf omhoog komt, vastgelopen voorklimmer onder overhang.

Schema van de Z-takel: de last (links) hangt aan de geleidings-prusik (Prusik 1) op de bewegende katrol (Pulley 1); het touw loopt in een Z naar de katrol bij het vaste anker (Pulley 2) en terug, met de progress-capture-prusik (Prusik 2). De pijl toont de trekrichting.

Snel

• 3:1 mechanisch voordeel — 1 N trekken = 3 N omhoog (minus wrijvingsverlies, in praktijk ~1,5–2:1 met alleen karabiners, ~2,5:1 met katrollen)
• Progress-capture-prusik (bovenste) aan centraal punt — vangt voortgang vast bij elke trekslag
• Geleidings-prusik (onderste) op de belaste streng — verplaats hem omlaag, trek omhoog, herhaal
• Vereist Uit het zekersysteem komen vooraf — klimmer hangt aan centraal punt, niet aan zekeraar
• 6-7 mm cordlussen (twee stuks), 3 wikkelingen elk
• Met katrol erbij: minder wrijvingsverlies (~3:1 wordt dichter bij echte 3:1)

Wanneer

• Gewonde klimmer op multi-pitch — moet omhoog naar standplaats voor verdere redding.
• Naklimmer komt niet over een rand of dak — vastgelopen halverwege.
• Vastgelopen voorklimmer onder overhang — kan niet zelf terug naar de wand.
• Eén klimmer alleen moet een tweede omhoog krijgen — geen partner-hulp beschikbaar.

Vereisten

• Standplaats met centraal punt — twee bouten, cordelette of touwanker.
• 2× cordlus 60-80 cm, 6-7 mm nylon (geen Dyneema — werkt slecht als klemcord).
• 3× Schroefkarabiner (één bij progress-capture-prusik, één aan centraal punt voor het omkeerpunt, één optioneel bij geleidings-prusik).
• Optioneel: 1-2 katrollen (Micro Traxion of Petzl Pro Traxion) — vermindert wrijvingsverlies.
• Zekerapparaat ontlast — klimmer hangt aan centraal punt via Marinerknoop of vergelijkbaar, niet aan zekeraar.
• Touw met genoeg lengte — per meter hijsen trek je 3 meter door je handen (3:1 ratio). De vrije touwlengte die je nodig hebt is afstand klimmer-anker + 1–2 m voor de Z-vorm — niet 3× de hele afstand.

Procedure

1. Zekerapparaat ontlast — klimmer hangt aan centraal punt, zekeraar is vrij. Uit het zekersysteem komen of Ontlasten van het zekerapparaat. Klimmer hangt nu via een knoop die onder belasting te lossen is (Mariner of MMO) aan het centraal punt. Het touw loopt van klimmer omhoog door een omkeerpunt aan het centraal punt en hangt vrij langs jou naar beneden.

   Voorwaarde: zie

2. Progress-capture-prusik aan centraal punt — bovenste prusik, op klim-zijde.

   • Cordlus rond de klim-zijde van het touw (richting klimmer), 3–4 wikkelingen (4–5 bij glad/dun touw).
   • Andere uiteinde van de cordlus via schroefkarabiner aan het centraal punt van de standplaats.
   • Functie: vangt voortgang vast. Bij elke trekslag rust de belasting tijdelijk op deze prusik wanneer je geleidings-prusik verplaatst.
   • Test: trek aan klim-zijde — prusik moet klemmen en de last vasthouden.

3. Geleidings-prusik op de belaste streng — onderste prusik, zo dicht mogelijk bij de klimmer.

   • Cordlus rond de klim-zijde van het touw, onder de progress-capture-prusik, zo ver mogelijk omlaag richting klimmer.
   • Hoe verder omlaag, hoe meer “slag” je per cyclus omhoog trekt.
   • Andere uiteinde van de cordlus via schroefkarabiner — daar wordt zo de Z gemaakt.

4. Touw als Z leiden — door geleidings-prusik en terug langs centraal punt.

   • Het rem-zijde van het touw (dat vanaf het anker-omkeerpunt naar beneden hangt) loopt nu door de karabiner van de geleidings-prusik.
   • Bij gebruik van een katrol: vervang die karabiner door een Micro Traxion of Petzl Pro Traxion — scheelt 30-40% wrijvingsverlies.
   • Resultaat: touw maakt een Z-vorm. Trek je aan het rem-zijde, dan trek je in feite drie strengen tegelijk omhoog.

5. Eerste trekslag — last verdelen 3:1.

   • Trek aan het rem-zijde. De klimmer gaat omhoog terwijl de geleidings-prusik dichter naar de progress-capture-prusik beweegt.
   • Trek tot de twee prusiks elkaar bijna raken — dat is het einde van een cyclus.
   • Per cyclus: klimmer gaat ~30-50 cm omhoog (afhankelijk van hoe ver je de geleidings-prusik omlaag had).

6. Cyclus herhalen — geleidings-prusik resetten.

   • Belasting valt tijdelijk op progress-capture-prusik (vandaar de naam).
   • Schuif geleidings-prusik weer omlaag langs het touw, zo ver mogelijk.
   • Volgende trekslag.
   • Herhaal tot de klimmer op standplaats-niveau is.

7. Klimmer aan standplaats — eindfase.

   • Klimmer bij standplaats aangekomen → zelfzekering aan tweede ankerpunt.
   • Mariner-knoop verwijderen.
   • Verdere redding (afdaling via Tandem abseilen, Abseilen op tegengewicht, of hulp roepen).

Visueel

              [centraal punt]
                  ║║
                  ║║  ← progress-capture-prusik (klemt bij rust)
                  ║║
                  ║╚════════════╗
                  ║             ║
                  ║             ▼
                  ║      [omkeerpunt-karabiner aan centraal punt]
                  ║             ║
                  ║             ║  ← rem-zijde (jouw trekkant)
                  ║             ▼
                  ║       Trek hier
                  ║
                  ▼
            [geleidings-prusik]  ← schuif na elke cyclus omlaag
                  ║
                  ║
                  ▼
              [klimmer hangt]

Videovoorbeelden

Meer video's

Mechanisch voordeel — theorie vs. praktijk

Opstelling	Theoretisch	Praktisch (met wrijving)
Geen katrollen, 2× karabiner	3:1	~1,5–2:1
1 katrol (op geleidings-prusik)	3:1	~2,2–2,5:1
2 katrollen (beide punten)	3:1	~2,7–2,9:1
5:1 opstelling (uitgebreid)	5:1	~3:1 met alleen karabiners, ~4:1 met katrollen

Bron: CMC PRO Actual MA Systems; Rigging Lab Academy. Karabiners zijn slechts ~50% efficient als pulley — vandaar het grote verschil tussen karabiners-only en katrollen.

Voor een 70 kg klimmer:

• Met 1,8:1 (geen katrollen, alleen karabiners): trekken ~39 kg — fysiek zwaar, vaak op de grens van haalbaarheid
• Met 2,5:1 (één katrol): ~28 kg — doenlijk
• Met 2,9:1 (twee katrollen): ~24 kg — comfortabel

Vandaar het belang van een Micro Traxion of Spoc in je zelfredding-kit: zonder katrollen kan een redding fysiek niet haalbaar zijn.

Veelgemaakte fouten

• Ontlasten van het zekerapparaat overslaan. Klimmer hangt nog aan zekeraar = je kunt geen Z bouwen want je hebt geen vrij touw. Eerst altijd Uit het zekersysteem komen.
• Progress-capture-prusik te ver van het anker. Hoe verder weg, hoe minder bruikbare slag per cyclus. Houd hem strak tegen het centraal punt.
• Geleidings-prusik te dicht bij progress-capture. Korte cyclus, veel werk per meter. Hang hem zo ver mogelijk omlaag richting klimmer.
• Prusiks in dezelfde richting wikkelen. Beide moeten in de belastingsrichting klemmen. Test elke prusik onder belasting voor je begint.
• Te weinig wikkelingen op gladde touwen. Op droog-gecoat of dun touw: 4 wikkelingen i.p.v. 3, anders glipt de prusik onder trekkracht.
• Dyneema cord gebruikt. Dyneema is te glad voor klemtoepassingen. Nylon 6-7 mm.
• Zonder achterzekering. Als beide prusiks falen valt de klimmer terug. Houd het rem-zijde altijd vast tijdens het resetten van de geleidings-prusik, of leg een vangknoop in het touw onder de progress-capture-prusik (vangt val op).
• Verkeerde belastingsrichting van progress-capture. Als hij in de verkeerde richting wikkelt klemt hij niet bij rust — klimmer valt terug bij elke reset. Visueel checken vóór begin.
• Onderschatten van touwlengte. Per meter hijsen trek je 3 m door je handen (3:1). Het vrije touw dat je nodig hebt is de afstand klimmer-anker + 1–2 m slap voor de Z-vorm — niet 3× de hele afstand.

Varianten

5:1 (uitgebreid Z-systeem)

Voeg een tweede Z toe: aan het rem-zijde van de eerste Z hang je nog een prusik+karabiner, en het touw maakt nóg een Z. Resultaat: 5:1 theoretisch, ~3:1 met karabiners-only / ~4:1 met goede katrollen (CMC PRO / Rigging Lab Academy).

Wanneer: zware klimmer (> 80 kg), beperkte trekkracht zekeraar, lange hijs.

Met progress-capture-pulley

Micro Traxion of Petzl Pro Traxion vervangt de progress-capture-prusik én de karabiner. Voordelen: minder wrijving, geen prusik die kan slippen, geïntegreerde katrol.

Modern standaard bij zelfredding met materiaal mee.

Tegengewicht-hijs (geen Z)

Bij ongeveer gelijk gewicht: zekeraar zakt zichzelf langs één touwstreng als tegengewicht terwijl klimmer omhoog komt. Geen mechanisch voordeel maar geen trekkracht nodig. Zie Abseilen op tegengewicht.

Combinatie met andere reddingstechnieken

Schweizer flaschenzug is bijna altijd onderdeel van een langere keten:

1. Uit het zekersysteem komen — zekeraar vrij van apparaat.
2. Prusikken — optioneel, naar klimmer toe om de situatie te bekijken.
3. Z-takel opzetten — deze procedure.
4. Hijsen tot standplaats.
5. Tandem abseilen of Abseilen op tegengewicht — terug naar onder.

Wanneer hulp roepen i.p.v. zelf hijsen

• Gewicht-verschil > 1,5× — bij 50 kg zekeraar + 90 kg klimmer is zelfs 3:1 te zwaar.
• Klimmer ernstig gewond — beweging kan letsel verergeren. Wacht op redding.
• Klimmer bewusteloos — kan niet meehelpen, hoofd niet stabiel.
• Geen geoefende ervaring — eerste keer onder druk is geen tijd om te leren.

In zulke gevallen: 112 bellen, klimmer comfortabel hangen (zit-loop verlichten), wachten.

Zie ook

• Prusikknoop (Prusik knot — gebruikt voor beide klempunten)
• Uit het zekersysteem komen (Belay escape — voorwaarde)
• Ontlasten van het zekerapparaat (Belay escape detailed)
• Marinerknoop (Mariner knot — voor belay escape)
• Micro Traxion (Progress-capture pulley)
• Prusikken (Ascending — alternatieve aanpak naar klimmer toe)
• Tandem abseilen (Tandem rappel — afdaling na hijs)
• Abseilen op tegengewicht (Counterweight rappel)
• Reddingstechnieken overzicht (Self-rescue overview)
• Geassisteerd ophijsen

Bronnen

Tekst

• Algemene zelfredding-praktijk volgens AMGA / Tyson & Loomis
• Climbing Self-Rescue (Andy Tyson & Molly Loomis) — hoofdstuk 6
• AMGA Rock Guide Manual — hoofdstuk over hauling systems
• Freedom of the Hills, 9e editie, hfst. 21
• Petzl tech tip: Mechanical advantage systems
• CMC PRO: Actual MA Systems — praktijkwaarden mechanisch voordeel met/zonder katrollen
• Rigging Lab Academy — Force Advantage Ratio metingen
• Mountain Rescue Association — Pulley Efficiency and Mechanical Advantage — karabiner ~50% vs. katrol ~90% efficiëntie
• Alpinesavvy — A 3:1 Z-drag, step by step — opbouw progress-capture- en geleidings-prusik
• Petzl — Micro Traxion / Pro Traxion productpagina’s — progress-capture-katrollen (Micro Traxion 85 g, 91%; Pro Traxion voor zware lasten)

Afbeeldingen

• schweizer-flaschenzug-z-takel-diagram-commons-cc0.svg — Nhfruchter, Wikimedia Commons, CC0 1.0 (publiek domein). File:Z-drag.svg